چاپ        ارسال به دوست

تغییر نگرش دینداری ایرانیان با تاکید بر جوانان دربازه زمانی 79 تا 88

 

حمید قاسمی فیض آباد

چکیده

مقاله پیش روبه بررسی روند تغییرات دینداری باتأکید برروی جوانان ازسال 79 تا88 می پردازد.

این مقاله ابتدا در پی تغییر نگرش دانشجویان به باور به خدا،جهان،طبیعت و مرگ دربازه زمانی 79 تا 88 بود لکن به دلیل محدودیت یافته های پژوهشی که بتوانیم آنرا در قشر دانشجویان با هم مقایسه کنیم از سر ناچاری به روند تغییرات دینداری با تاکید بر دینداری جوانان طی سالهای 79 تا88 می پردازد.یافته های این تحقیق با روش تحلیل ثانویه نشان می دهد در ایران کاهش تدریجی دینداری به گرایش دین رسمی و افزایش نوعی مناسک جمعی که تحت کنترل سیاسی نباشد را تاکید می کند یافته های ما نشان می دهد ،گرایش جوانان و مردم به مراسم دینی غیر رسمی مثل روضه و عزاداری امام حسین (ع)بیشتر شده و در مقابل مناسک رسمی همانند نماز جماعت و نماز جمعه کاهش یافته است.نگرش مردم و جوانان در حوزه اعتقادی و تجربی نه تنها کاهش نیافته است که در ابعاد جدیدتری نیز متکثر شده و افزایش می‌یابد. این موضوع در تنوع مراسم های مذهبی در قشرهای مختلف به خصوص جوانان قابل مشاهده است.

کلید واژه ها: نگرش دینی، عرفی شدن دین، تعریف نظری و کارکردی دینداری، بعد عملی دینداری، بعد اعتقادی دین، بعد تجربی دین.

 


 

مقدمه:

هر آنچه که توسط انسان اتفاق می‌افتد یک پدیده فرهنگی است، در جهان آنچه مخلوق خداوند است طبیعت است و در طبیعت تنها موجودی که می‌تواند طبیعت خدا را به صورتی تغییر دهد که مصنوعی غیرطبیعی بسازد انسان است، بنابراین آنچه در جهان یافت می‌شود یا مخلوق خداوند یا مصنوع انسان است، و آنچه را انسان می‌سازد و یا کشف می‌کند یک پدیده فرهنگی است.

انسان کاشف و سازنده با کشف و صنع، پیرامون خود را تغییر دهد و این تغییرات در طول تاریخ به گونه‌های متفاوتی رقم خورده است گاهی تغییرات روندی کند و گاهی روندی سریع داشته‌اند. عصر ما به دلیل سرعت کشفیات و مصنوعات بیشترین سرعت تغییرات را نیز داشته است.

سهم ایرانیان در سه قرن اخیر در گستره کشفیات و مصنوعات در اندازه‌های عظمت ایران نبوده است. اما در یکصد سال اخیر که به تدریج با آشنایی با تحولات غرب به خصوص تحولات صنعتی و اجتماعی و فرهنگی ایران نیز کم و بیش تغییر یافته است و در چهار دهه اخیر نیز با انقلاب ارتباطات، این تغییرات گسترش یافته و به شدت ملموس شده است.

تغییرات فرهنگی در ایران به دلیل وارداتی بودن تحولات غرب به ایران در این قرن آنقدر زیاد است که در بعضی از اوقات باعث تقابل فرهنگ بومی و فرهنگ وارداتی شده و همین موضوع باعث گردید ملموس بودن تغییرات به شدت به چشم بیاید.

در حال حاضر چه چیزهایی خاص ایرانیان است؟ لباس، معماری، شیوه پخت و پز، نظام آموزشی، نظام اداری، از اینها هیچکدام دیگر ایرانی نیستند. تنها نظام هایی که هنوز ایرانی آن هم نه به تمام بلکه که دارای نظام التقاطی هستند نظام بازار و نظام حکومت ملت ایران است که این دو نیز با تغییرات وارداتی و بومی در حال تغییر می‌باشند.

اینکه تغییرات مطلوب است یا خیر مورد سؤال نیست، آنچه مسئله است این است آیا روند تغییرات دیده شده و ثبت می‌گردد. به نظر می رسد وظیفه اصلی جامعه شناسی خاصه جامعه شناسی فرهنگی مطالعه این تغییرات و ثبت این تغییرات برای مطالعات بعدی است که در ایران یا صورت نگرفته و یا کمتر صورت گرفته است.

با توجه به اهمیت تغییر و تحول فرهنگی، آنچه ضروری است کدام است؟

کدامین موضوع فرهنگی است در این شروع مطالعه فرهنگی باید از آن شروع کرد که اگر به آن پرداخته نشود فرصت باز هم از کف می‌رود.

در این چند وقت که به این موضوع فکر می شده است، هر روزی چیزی به ذهن می آمده و روزی دیگر در ذهن خط می خورده است.

آیا تغییرات زناشویی در ایران باید مورد مطالعه قرار گیرد و آن اولویت اول است یا چیزهایی از جمله شیوه های ارتباطی (صله رحم) یا شیوه مصرف، یا شکل کار، یا اشکال شادی و یا شیوه نگرش ها و شیوه تولید کدامیک برای مطالعه ضرورت دارد؟

به نظر می رسد تغییرات فرهنگی در نگرش ها از همه موارد دیگر ضروری تر است اگر نگرش ها در ایران مطالعه شود و نمودار آن همیشه در تابلوی برنامه‌هایمان باشد.

آنگاه، شیوه ارتباطات، شیوه زناشویی، شیوه مصرف، شیوه تولید و شیوه کار و در نهایت شیوه رضایت و شادی، با سهولت بیشتری می تواند مورد مطالعه قرار گیرد.

اگر نگرش ایرانیان به دین در این چند دهه مورد مطالعه قرار گیرد، فرض ما این است به جواب بسیاری از سوالات مغفول مانده خواهیم رسید، دینداری در جامعه­ی ایرانی یکی از بنیادی ترین نهاد های اجتماعی است که همچنان نقش محوری خود را در فراز و فرودهای جامعه­ی ایرانی حفظ کرده و به احتمال فراوان موثرترین عامل در رقم زدن پویایی های این جامعه بوده است. بدون شک انجام پژوهش های دینی در میان اقشار مختلف مردم  به شناخت بیشتر نقش دین در این پویایی­ها کمک خواهد کرد. در این میان شناخت این مقوله در میان دانشجویان به عنوان یکی از موثرترین و پیشروترین اقشار جامعه اهمیتی فراوان دارد.

در خصوص دینداری دانشجویان در سه دهه­ی اخیر تحقیقات گوناگونی به انجام رسیده است.  اغلب این پژوهش‌ها از مدلی برای سنجش دینداری استفاده کرده اند که متشکل از سه بعد مناسک دینی، اعتقادات دینی و ارزش‌های دینی بوده است. و برای سنجش هرکدام از این ابعاد شاخص­هایی بومی نیز طراحی شده است. 

این تحقیق بنا دارد تا با روش تحلیل ثانویه دست به بررسی روند دینداری و پیگیری زمانیِ  وضعیت این سه بعد در میان دانشجویان ایرانی زند و مشخص سازد که روند حرکت شاخص های تشکیل دهنده­ی این سه بعد چگونه بوده است. آیا از میزان آنها کاسته شده یا بر آنها افزوده گردیده است. آیا این روال، روالی است ثابت و یا اینکه در برخی از سالها شاهد تغییراتی چشم­گیرتر نسبت به سال­های دیگر بوده ایم. مطمئناً شناخت این تغییرات و البته تبیین این تغییرات به سیاست گذاران دینی و فرهنگی  جامعه­ی دانشگاهی کشورکمک خواهد کرد تا با شناخت محیط دانشگاهی گام هایی صحیح در راستای اثر گذاری بر آن بردارند. اما با توجه به محدودیت‌هایی که در مطالعه به دلیل کارهای پیشین، ایجاد شد ناچار شدیم، تنها به اشاره مطالعه در این باره بسنده کرده و روند تغییرات را به طور کلی نگاه کنیم و تا آنجا که ممکن است بر روی تغییرات بر روی جوانان تأکید نماییم.


بیان مسئله

این مقاله می‌خواهد به روند یک تغییر فرهنگی به فاصله زمانی حداقل 5 سال و بیشتر بپردازد موضوع مورد نظر نگارنده در این مقاله تغییر نگرش دانشجویان به باور به خدا، جهان، طبیعت و مرگ در بازه زمانی مورد نظر و بیشتر بود اما با توجه به محدودیت‌های مطالعه و نبود پانلی که بتوانیم این متغیرها را مورد مطالعه قرار دهیم به مطالعه در تغییر نگرش مردم در واحد تحلیل ایران پرداختیم و بر روی تغییر نگرش جوانان در بازه زمانی 1379، 1386، 1389 تأکید می‌نماییم. با توجه به پذیرش نظریه دورکیم که نفوذ مذهب رو به زوال می‌گذارد تشریفات جدیدی جایگزین تشریفات قدیم مذهبی می‌شود. بررسی این تغییرات مورد نظر محقق می‌باشد. با بررسی دقیق این تغییرات حتی اگر عامل عاملیت را در تغییر جهت دادن آن دخیل ندانیم اما می‌توانیم در برنامه‌ریزی‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، به گونه‌ای برنامه‌ریزی کنیم که جامعه با مشکلات و ناهنجاری‌ها و انحرافات کمتری مواجه گردد از همین رو، پیشنهاد انسجام مطالعات پیشین تغییرات مذهبی در قالب نظریه‌های مختلف داشته و ایجاد پانل‌های مطالعه تغییرات مذهبی را از این پس ضروری می‌دانم.

اهمیت تحقیق

همگان هر کاری که انجام می‌دهند با انگیزه خاصی انجام می‌دهند به نظر می‌رسد در جامعه ایران که اکثریت آن مسلمان هستند اگر این انگیزه‌ها مورد شناسایی علمی قرار گیرد می‌تواند در برنامه‌ریزی‌های اجتماعی، اقتصادی راهبرد خوبی برای تعیین مسیر مطلوب باشد.

ضرورت تحقیق

آنچه بررسی این موضوع را عاجل نموده است این است با توجه به رشد فزایند افسردگی در بین جوانان و دانشجویان (مطالعات مختلفی در این باره در دانشگاه‌های مختلف شکل گرفته است). برای مثال در دانشگاه‌ اهواز دانشجویان پزشکی اهواز در سال 71، 20 درصد شدیداً افسردگی داشته، 7 درصد افسردگی داشته‌اند و 29 درصد به طور خفیف افسرده بوده‌اند (نشریه روانشناسی اندیشه و رفتار بهار 1374، شماره 4) و این میزان هر روز به دلیل بیکاری و کم شدن امید به زندگی بیشتر شده است.

و در تحقیقی دیگر در بررسی رابطه نماز با میزان افسردگی در دانشجویان پیراپزشکی و بهداشت دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، نشان داده است آنان که نماز می‌خوانند به طور معناداری افسردگی نسبت به آنان که نماز نمی‌خوانند پایین‌تر است به نظر می‌رسد شناخت تغییرات در نگرش به خدا، جهان، طبیعت و مرگ تغییرات جهت‌دهی آن می‌تواند آسیب مشکلات فزایند فعلی را کمتر نماید.

اگرچه در این مطالعه مسیر نگارش مقاله از موضوع دانشجویان به تغییرات مذهبی در واحد تحلیل ایران و تأکید بر روی جوانان به دلیل محدودیت‌های روشی مطالعات و نداشتن پانل مربوط به دانشجویان تغییر کرد. اما این ضرورت همچنان باقی است مطالعه تغییرات نگرش‌های مذهبی به خصوص در ایران آن هم به صورت پانل یک ضرورت و شاید فراتر از ضرورت یک امر عاجل برای برنامه‌ریزی‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است.

پیشینه پژوهش

سابقه انسجام بررسی‌های گسترده میدانی در حوزه نگرش‌های اجتماعی که در مواردی آن را بررسی اجتماعی (social surrey) نیز نامیده‌اند به حدود سال‌های 1930 در آمریکا برمی‌گردد و پل لازارسفلد را از پایه‌گذاران این راه می‌دانند اولین توسعه پژوهش در نگرش‌ها در سال 1935 توسط جرج گالوپ تأسیس شد لیکرت و گوتمن استوفر این راه در سال 1393 ادامه دادند.

پس از آن دفتر تحقیق در افکار عمومی در دانشگاه پرنیستون در سال 1940 راه‌اندازی شد و در سال 1944اندازه‌گیری افکار عمومی انتشار یافت و از سال 1949 مؤسسه تحقیقات دانشگاه میشیگان راه اندازی شد (محسنی 1379، 30-29) آنچه درباره نگرش مرتبط به عقاید مذهبی در جهان می‌توانیم به آن اشاره کنیم ایجاد مرکز ملی پژوهش و عقاید دانشگاه دنور در سال 1941 است پیشینه این موضوع در فرانسه نیز به سال 1943 که استوتزل اولین کتاب علمی را تحت عنوان «مطالعه تجربی عقاید» انتشار داد بر می‌گردد در فرانسه مؤسسه دیگری به نام sofres در سال 1963 به صورت تخصصی در سنجش عقاید شروع به کار کرد. (همان 30)

در سایر کشورهای اروپایی از حدود سال‌های 1950 و حتی پاره‌ای از کشورهای آمریکای لاتین به ایجاد مؤسسات بررسی عقاید دست زدند (همان 31)

انجام بررسی‌های گسترده نگرش‌های اجتماعی اینگلهارت از سال 1970 تا 1386 اوج این‌گونه کارها است و اگر فرایند نظریه او از تحول ارزش‌ مادی به ارزش‌ فرامادی را یک بررسی مرتبط به عقاید بدانیم می‌توانیم کار او را نیز به عنوان پیشینه بیاوریم.

در ایران مطالعه علی اکبر پایدار فرد در سالهای 1346 را با توجه به یکی از بررسی‌های وی که ارزش‌های فرهنگی بود می‌شود شروع بررسی عقاید در ایران بدانیم در ادامه این بررسی‌ها کار علی اسدی 1353 در حوزه نگرش‌های مذهبی و کار محسنی تبریزی 1374 و بعداً در سال 1379 و پیمایش رصد فرهنگی دانشگاه‌های کشور توسط آزاد و همکاران (1387) و کار پیمایش دینداری در ایران طالبان (1381) و مطالعه نوربخش در انواع دینداری دانشجویان در سال 1390 می‌توان اشاره کرد.

 

هدف پژوهش

این پژوهش به دنبال بررسی تغییرات دینداری ایرانیان و با تأکید بر جوانان از سال 79 تا 88 می‌باشد.

سؤالات پژوهش

  • دینداری ایرانیان با تأکید بر جوانان از سال 79 تا 88 چگونه تغییر کرده است؟
  • ابعاد مناسکی دینداری ایرانیان و جوانان از سال 79 تا 88 چه تغییراتی از سال 79 تا 88 کرده است؟
  • بعد اعتقادی ایرانیان و جوانان از سال 79 تا 88 چه تغییراتی داشته است؟

چهارچوب نظری پژوهش

الف) نگرش به دین

همان‌گونه که مشخص است، فضای مفهوم و نظری فرهنگ در ادبیات علوم انسانی چندبعدی، پیچیده و پردامنه به نظر می‌رسد. بررسی معنا و کلیت‌های معنادار و معناساز فرهنگی امری است که نیاز به پژوهش‌های گسترده کیفی داشته و نیز مطالعه سیر تحولات نگرش‌ها و ارزش‌ها نیازمند پژوهش‌های نظام یافته‌ی طولی و پنلی است که با توجه به این مقاله دستیابی به آن ناممکن است و بر این اساس تنها می‌توان با سنجش نگرش‌های دینی سازوکار تحولات بر دینداری را تا حدودی شناسایی کرد. به همین جهت در این نوشتار از مفهوم نگرش که سنگ بنای مطالعات مختلف سنجش دینداری در ایران نیز کم و بیش قرار گرفته است (ر.ک خدایاری فرد 1379، شجاعی زند، 1381). از مفهوم نگرش به دین به جای فرهنگ دینی به عنوان متغیر استفاده می‌گردد تا بتوان با بیان و دقت بیشتری، حدود و ثغور تحولات در این مقاله را شناسایی نمود.

بر همین اساس، نگرش به دین مهمترین سازه نظری در چارچوب نظری حاضر است که به آن با هدف مطالعه دین در چارچوب نظریه سه وجهی دین، فرهنگ و رسانه (هوور، 1385) توجه شده است. با اتکا به مطالعات پیشین سنجش دینداری در ایران، این سازه از سه بعد اعتقادات دین، عواطف دینی و آمادگی رفتار دینی تشکیل شده است و برای سنجش هر یک از این ابعاد، شاخص متناسب بر اساس سنجه‌های طراحی شده در پژوهش‌های پیشین استخراج شده است (ر.ک کاظمی و فرجی، 1388). این سه بعد یا شاخص‌، ابعاد اصلی مفهوم نگرش به دین در این مقاله و کلیت سنجه‌های مختلف دینداری در پژوهش‌های پیشین را تشکیل می‌دهد.

بر این اساس نگرش به دین به نظام پایداری ذهنی اشاره دارد که به کمک آن افراد رابطه خود را با سه عنصر اساسی و اصلی دین (اعتقادات، اخلاقیات و احکام) برقرار می‌کنند. این سه عنصر از منظر بسیاری از علمای دینی به عنوان هسته‌های اصلی دینداری شناخته شده است.(نوربخش ،1391،96) و در الگوهای سنجش دینداری نیز (ر.ک. سراج‌زاده، 1376، 60-70، پویافر، محمدرضا، 1386) به آن اشاره شده است:

 

 

نمودار 1: ابعاد شاخص نگرش به دین

 

نظریه کلاسیک‌ها درباره دین

رویکردهای جامعه شناختی نسبت به دین هنوز شدیداً تحت تأثیر اندیشه‌های سه نظریه‌پرداز کلاسیک جامعه‌شناسی، یعنی مارکس، دورکهایم و وبر است. هیچ یک از این سه جامعه‌شناس خود مذهبی نبودند، و همگی فکر می‌کردند که اهمیت دین در دوران امروزی کاهش خواهد یافت. آنها بر این باور بودند که مذهب اساساً یک توهم است. طرفداران مذاهب مختلف ممکن است به طور کلی در مورد اعتبار اعتقاداتی که دارند و شعایری که در آن مشارکت می‌کنند متقاعد شده باشند، با وجود این اصل گوناگونی مذاهب، و ارتباط آشکارشان با انواع مختلف جامعه، به عقیده این سه متفکر، این ادعاها را ذاتاً غیرقابل توجیه می‌سازد. کسی که در یک جامعه استرالیایی شکارگر و گردآورنده خوراک به دنیا می‌آید آشکار عقاید مذهبی متفاوتی با فردی خواهد داشت که در نظام کاستی هند یا جامعه کاتولیک اروپای قرون وسطی متولد شده است. (گیدنز 1373،491)

مارکس و دین

کارل مارکس با وجود این که در این زمینه زیادی بر جای گذاشته، اما هرگز مذهب را به تفصیل مطالعه نکرده است. اندیشه‌های او اکثراً از نوشته‌های تعدادی از مؤلفان علوم الهی و فلسفی اوایل قرن نوزدهم سرچشمه می‌گرفت. یکی از این مؤلفان لودویگ فویر باخ بود. (همان 491)

نویرباخ می‌گوید مادام که ما ماهیت نمادهای دینی‌ای را که خودمان ایجاد کرده‌ایم درک نمی‌کنیم، محکوم هستیم که اسیر نیروهای تاریخ که توانایی کنترل آنها را نداریم باشیم. فویر باخ اصطلاح بیگانگی را برای اشاره به وجود آوردن خدایان یا نیروهای الهی متمایز از انسان‌ها به کار می‌برد. ارزش‌ها و عقایدی که به وسیله انسان‌ها به وجود آمده‌اند ناشی از موجودات بیگانه یا جداگانه- یعنی نیروهای دینی و خدایان پنداشته می‌شوند. در حالی که اثرات بیگانگی در گذشته منفی بوده‌اند، درک دین به عنوان بیگانگی، به گفته فویرباخ نوید امیدهای فراوانی را برای آینده می‌دهد. به محض اینکه انسان‌ها دریابند که ارزش‌هایی که به مذهب نسبت داده شده در واقع ارزش‌های خود آنهاست، آن ارزش‌ها به جای اینکه به زندگی پس از مرگ در جهان دیگر موکول گردند، در این جهان قابل تحقق می‌شوند. قدرت‌هایی را که بنابر باورهای مسیحیت تنها خداوند داراست خود انسانها می‌توانند داشته باشند. مسیحیان معتقدند در حالی که خداوند قادر مطلق و مهربان مطلق است، انسانها خود غیرکامل و ناقص هستند. اما، فویر باخ معتقد بود توانایی بالقوه محبت و خوبی، و قدرت کنترل زندگی خودمان، در نهادهای اجتماعی انسانی وجود دارند و به محض اینکه ما ماهیت حقیقی آنها را درک کنیم، می‌توانند تحقق یابند. مارکس این نظر را می‌پذیرد که دین نشان دهنده از خود بیگانگی انسان است. (همان 492)

دورکهایم و شعایر دینی

برخلاف مارکس، امیل دورکهایم بخش قابل ملاحظه‌ای از مطالعات خود را به بررسی دین اختصاص داد، و به ویژه توجه خود را به دین در جوامع کوچک سنتی معطوف کرد. اثر دورکهایم به نام صور ابتدایی زندگی دینی، که نخستین بار در سال 1912 منتشر گردید، شاید پرنفوذترین مطالعه در جامعه‌شناسی دین باشد (Durkheim,1979) (همان 492)

او مطالعه خود را بر مبنای بررسی توتم آیینی آنگونه که در جوامع بومی استرالیا معمول است، قرار می‌دهد و استدلال می‌کند که توتم آیینی نمایانگر دین در ابتدایی‌ترین یا ساده‌ترین شکل آن است- و عنوان کتاب او از اینجا گرفته شده است. توتم، همان‌گونه که گفته شد، در اصل حیوان یا گیاهی بود که اهمیت نمادین خاصی برای یک گروه داشت. توتم چیزی مقدس است، که با حرمت بدان نگریسته می‌شود و با شعایر گوناگونی احاطه گردیده است. دورکهایم دین را بر حسب تمایز میان چیزهای مقدس و چیزهای نامقدس تعریف می‌کند. (همان 493)

چرا توتم مقدس است؟ به نظر دورکهایم به این علت که توتم نماد خود گروه است، نماینده ارزش‌هایی است که برای گروه یا اجتماع اهمیت اساسی دارند. حرمتی که مردم برای توتم در نظر می‌گیرند در واقع ناشی از احترامی است که برای ارزش‌های اجتماعی اساسی قایل هستند. در دین موضوع پرستش در واقع خود جامعه است. (همان 493)

تشریفات و شعایر، از نظر دورکهایم، برای پیوند دادن اعضای گروه ضروری است. (همان 493)

دورکهایم معتقد است که با توسعه جوامع امروزین، نفوذ مذاهب رو به زوال می‌گذارد. تفکر علمی بیش از پیش جایگزین تبیین مذهبی می‌شود، و اعمال تشریفاتی و شعایر تنها بخش کوچکی از زندگی افراد را اشغال می‌کنند. دورکهایم با مارکس هم عقیده است که دین سنتی- یعنی دینی که متضمن نیروهای الهی با خدایان است- در آستانه ناپدید شدن است. دورکهایم می‌نویسد خدایان قدیمی مرده‌اند. با وجود این او می‌گوید که به مفهومی دین به شکل تغییر یافته ممکن است ادامه یابد. حتی جوامع امروزین انسجام خود را مدیون شعایری هستند که ارزش‌های آنها را مورد تأیید مجدد قرار می‌دهد؛ بنابراین می‌توان انتظار داشت اعمال تشریفاتی جدیدی پدید آیند که جانشین مراسم تشریفاتی قدیمی شوند، درباره این که این اعمال تشریفاتی چه ممکن است باشد نظر دورکهایم مبهم است، اما به نظر می‌رسد که او بزرگداشت ارزش‌های انسان‌دوستانه و سیاسی مانند آزادی، برابری و همکاری اجتماعی را در نظر دارد. (همان 494)

ماکس وبر و دین

ماکس وبر به مطالعه وسیعی درباره ادیان سراسر جهان پرداخت. هیچ دانشمندی پیش از او، یا تا کنون، به کاری با چنین دامنه وسیع دست نزده است. بیشتر توجه وبر بر آنچه آن را ادیان جهانی نامیده‌ است متمرکز بود. (همان494)

نوشته‌های وبر درباره دین با نوشته‌های دورکهایم از نظر توجه به ارتباط میان دین و دگرگونی اجتماعی چیزی که (دورکهایم چندان توجهی به آن نکرد) فرق دارند. آنها در نقطه مقابل آثار مارکس هستند، زیرا وبر استدلال می‌کند که دین لزوماً نیرویی محافظه‌کار نیست، برعکس، جنبش‌های الهام گرفته از دین اغلب دگرگونی‌های اجتماعی چشمگیری به وجود آورده‌اند. بدین سان آیین پروتستان- به ویژه پیوریتنیزم- منبع شیوه نگرش سرمایه‌دارانه موجود در غرب امروزی بود. نخستین کارآفرینان اکثراً از پیروان کالون بودند. انگیزه آنها برای موفقیت، که به شروع توسعه اقتصادی در غرب کمک کرد، در اصل از میل خدمت به خداوند سرچشمه می‌گرفت. موفقیت مادی برای آنها نشانه‌ای از لطف الهی بود.

دو دسته نظریه دینی

در خصوص تغییرات دینداری به طور کلی می‌توان دو دسته نظریه را مطرح کرد که به عنوان نظریات رقیب رو در روی هم قرار می‌گیرند. دسته اول، نظریات مربوط به عرفی شدن است که در نسخه‌های مختلفی مطرح شده‌اند. اکثر این نظریات به تبیینی ساختاری متوسل می‌شوند مبنی بر این که تغییرات ساختاری از قبیل توسعه علم و دانش، توسعه فناوری، صنعتی شدن و ... باعث می‌شود که دین و نقش آن در جامعه معاصر کمرنگ شود و دینداری افراد نیز رو به افول برود. اکثر این نظریات، بر این باورند که نمی‌توان این جریان را آگاهانه متوقف کرد و دیر یا زود، این جریان اکثر نقاط جهان را فرا خواهد گرفت. اما دسته دوم نظریات، مربوط به انتقال آگاهانه و ارادی ارزش‌ها و هنجارهای دینی توسط حکومت‌ها یا جامعه‌پذیری سیاسی است. این نظریات، بر عکس نظریات عرفی شدن بر نقش عاملیت تأکید دارند و معتقدند حکومت‌های سیاسی با استفاده از ابزارهای جامعه‌پذیری سیاسی می‌توانند عامه مردم را به جهتی که خود می‌خواهند سوق دهند.

عرفی شدن دین

جامعه شناسان از اصطلاح عرفی شدن برای نشان دادن مجموعه‌ای از جریان‌های ساختاری استفاده می‌کنند که طی آن جامعه و نهادها از سیطره دین خارج می‌شود. اما هر جامعه‌شناسی که به تحلیل این پدیده پرداخته، معنای خاصی را از آن دریافته، و طبیعتاً تحلیل خود را بر مبنای همان تعریف، استوار کرده است. همیلتون در تحلیلی که از معانی مختلف عرفی شدن به عمل آورده است اشاره می‌کند که معنای سیاسی اصطلاح عرفی شدن همان زوال و شاید ناپدید شدن باورداشت‌ها و نهادهای دینی است (همیلتون، 1387:282).

عرفی شدن فرایند اجتناب‌ناپذیری فرض گردیده است که با اندک تفاوت‌هایی که از گونه‌گونی بسترهای وقوع آن ناشی می‌شود، دیر یا زود و به محض حصول شرایط و گرد آمدن عوامل متقضی، در تمام جوامع بشری به وقوع خواهد پیوست. از دید نظریه پردازان کلاسیک که هم بر حتمیت و هم بر شمولیت وقوع آن تأکید کرده‌اند هیچ مفری از این سرنوشت مقدر وجود ندارد. حتی تفاوت‌های موجود در شرایط اجتماعی و نوعیت ادیان رایج در جوامع مختلف، مانع از وقوع این واقعه نخواهد شد و بدون کمترین تأثیر در اصل واقعه، حداکثر موجب پس و پیش شدن زمان وقوع می‌گردند (شجاعی‌زند، 1381: 156)

دسته دوم نظریات مربوط به کسانی است که مدعی افول نقش دین در جامعه و کاهش دینداری فردی و نه محو کامل دین هستند. استوارترین هوادار نظریه افول، ماکس وبر است. وی اگرچه مانند کنت معتقد است عقل گرایی علمی باعث تضعیف آموزه‌های دینی در جهان جدید شده اما این روند پیروزی کامل جهان نگری‌های علمی یا نابودی کامل دین سنتی را مفروض و مسلم نمی‌گیرد. او در جایی می‌نویسد، برخی مردم نمی‌تواند با تقدیر زمانه سازگار شوند و آغوش کلیسا برای چنین مردمی در اکثر جاها و از روی شفقت گشوده است. او همچنین معتقد است همیشه این امکان وجود دارد که پیامبران جدید و خدایان جدید ظهور نمایند، گرچه اظهار می‌کنند که بیشتر احتمال دارد که آنها سیاسی باشد و نه دینی (گورسکی، 1387، 91).

دسته سوم نظریات، مربوط به صاحب نظرانی است که با تردید در روندهای محو یا افول دین معتقدند فرایند عرفی شدن تنها به تغییر و انتقال صورت‌های دینی و ظهور آیین‌های جدید و گونه‌های دیگری از دینداری منتهی خواهد شد (شجاعی زند، همان: 162-161).

جامعه پذیری سیاسی

دربرابرعرفی شدن ،جامعه پذیری سیاسی می تواند قراربگیرد.عاملییت می تواند عرفی شدن راکندوحتی متوقف کند.

سیگل معتقد است جامعه پذیری سیاسی فرایندی است که طی آن هنجارهای سیاسی و رفتارهای مورد پذیرش جریان سیاسی جاری در جامعه از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود به نظر کلمن، جامعه پذیری سیاسی فراگردی است که افراد از راه آن نگرش‌ها و احساسات مربوط به نظام سیاسی و نقش خود را در آن کسب می‌کنند (علاقه‌بند، 1372: 75).

نظریه تغییراجتماعی وچرخه حیات

نظریه تغییر اجتماعی، بر این اساس مبتنی است که تفاوت‌ رفتار مردم جوامع مختلف، تنها ناشی از ترکیب سنی آنها نیست، بلکه در زندگی هر نسل و در هر دوره‌ای از زندگی جامعه، تحولاتی رخ می‌دهد که نحوه نگرش افراد آن جامعه را به خود و جهان اطرافشان تغییر می‌دهد. این تحولات دگرگون‌ساز عمدتاً افراد واقع در گروه‌های سنی جوان را که در مرحله شکل‌گیری شخصیت خود هستند تحت تأثیر قرار می‌دهد، اما گروه‌های سنی دیگر را نیز کم و بیش متأثر می‌کند. بدیهی است که هرچه شدت و بزرگی این تحولات بیشتر باشد تفاوت‌های جامعه ماقبل و بعد آن بیشتر است (کاظمی پور، 1382: 23-21). این نظریه در مقابل نظریه چرخه حیات قرار دارد که مبتنی بر این فرض است که باورها، گرایش ها و رفتارهای افراد با افزایش سن و عبور از مراحل مختلف زندگی دچار دگرگونی بنیادین می‌شوند. این نظریه رابطه‌ای مستقیم بین سن و اعتقادات و انجام مناسک مذهبی برقرار می‌کند. به این ترتیب که جامعه جوان‌تر در مقایسه با جامعه سالخورده‌تر، دارای سطح پایین‌تری از پایبندی به اعتقادات و مناسک مذهبی است (همان).

نظریه پژوهش این مقاله (چهارچوب نظری)

از نظریه‌های کلاسیک‌ها در این مقاله نظریه دورکهایم را انتخاب می‌نماید که با توسعه جوامع امروزین نفوذ مذهب رو به زوال می‌گذارد، خدایان قدیم می‌میرند اما با وجود این مفهوم دین به شکل تغییر یافته ادامه می‌یابد و جوامع انسجام خود را مدیون تشریفاتی جدید هستند که جایگزین تشریفات قدیم می‌شود.

پذیرش نظریه دورکهایم به این معنا نیست که تفکر علمی جایگزین تبیین مذهبی می‌شود تفکر علمی هر قدر هم پیشرفت نماید به خاطر اینکه بخشی از تفکر مذهبی با اتکا به ناشناخته‌ها به وجود آمده است ناشناخته‌ها (غیب) نمی‌تواند مورد تحقیق و دسترسی علم قرار گیرد. غیب همچنان ناشناخته‌ باقی می‌ماند و برای همیشه برای انسان‌ها فرصتی را ایجاد می‌کنند که آنها، پس از تفکر علمی و خستگی به آن پناه ببرند. آزادی، برابری و همکاری اجتماعی می‌توانند انسان‌ها را به خود مشغول نمایند اما نمی‌توانند جایگزین پناه بردن به محل امن غیب بشوند اشکال تشریفات مذهبی هر روز تغییر می‌نمایند اما هرگز این اشکال از بین نخواهند رفت. تشریفات مذهبی جدید نه تنها از بین نمی‌روند بلکه گوناگونی زیادی پیدا کرده و متکثر خواهند شد. و هر روز فرقه‌های مذهبی جدید بوجود خواهند آمد و محور مشترک تمامی این فرقه‌ها نیز توجه به ناشناخته‌ها و در بسیاری از اوقات پناه بردن به آنها می‌باشد.

مدل دینداری گلاک و استارک

ابعاد دینداری بر اساس مدل گلاک و استارک در تحقیقات ایرانی (سراج زاده، 1375، کاظمی و فرجی، 1385) بدین شکل مورد استفاده قرار گرفته است:

1. بُعد اعتقادی: همچون اعتقاد به وجود خدا، بهشت و جهنم، نبوت، عدالت (امامت در بین شیعیان)، قرآن و ...

2. بُعد مناسکی: مناسک و رفتارهای دینی را می‌توان در دو بُعد فردی و جمعی در نظر گرفت: مناسک فردی همچون، نماز خواندن، روزه گرفتن، قرآن خواندن و ...، مناسک جمعی همچون نماز جماعت و جمعه، شرکت در مراسم دینی و ...

3. بُعد تجربی: احساس حضور خدا در کارهای روزانه، ترس از گناه، توبه، خواب‌های دینی و ...

4. بُعد آگاهی: منظور اطلاعات دینی است همچون دانستن تعداد سوره‌های قرآن، تاریخ زندگی پیامبر و ائمه، رویدادهای مهم دینی احکام و ...

5. بُعد پیامدی: نگرش افراد به پیامد مواردی همچون بی حجابی، مصرف مشروبات الکلی، غیبت کردن و ... در جامعه.

فرضیات

  •     دینداری ایرانیان در بازه بررسی در ابعاد مناسکی کاهش یافته است.
  •       دینداری ایرانیان نسبت به گذشته در ابعاد مناسکی رسمی کاهش یافته است.
  •       دینداری ایرانیان در طول زمان در ابعادی جدید متکثر شده و افزایش یافته است.
  •   دینداری جوانان در بازه بررسی بعد مناسکی کاهش و در بعد اعتقادی متکثر شده است.

روش تحقیق

این تحقیق به روش تحلیل ثانوی انجام شده است. تحلیل ثانوی عبارت از تحلیل جدیدی از داده‌هایی است که به منظور دیگری گردآوری شده‌اند. حکیم تحلیل ثانوی را اینگونه تعریف می‌کند: «هر تحلیل بعدی از مجموعه اطلاعات موجودی است که تفسیر، نتیجه‌گیری یا شناختی افزون بر گزارش اول یا متفاوت با آن ارائه می‌دهد» (بیکر، 1377: 307).

در این روش  با بررسی متون مختلفی که در طی دوره‌های متفاوت نگاشته شده‌اند و با استفاده از آمار و ارقام موجود در آنها به بررسی موضوع مورد بحث پرداخته می‌شود در تحقیق کنونی با استفاده از سه پژوهشی که در سال‌های 79، 86،89 در خصوص شاخص‌های مختلف دینداری به نگارش درآمده‌اند به بررسی این نکته می‌پردازیم که میزان این شاخص‌ها در طول زمان چه تفاوتی پیدا کرده‌اند.

با بررسی تحقیقاتی که در حوزه دینداری در دسترس بود از آخرین کارهای انجام شده شروع به بررسی گردید آخرین کار تیمی رسانه فرهنگ و دینداری در سال 91 به پایان رسیده است.

پس از آن تحولات دینداری بر اساس تفاوت‌های نسلی در ایران سال 1389 و همچنین بررسی وضعیت دینداری در ایران با تأکید بر داده‌های پیمایش‌‌های سه دهه گذشته در سال 88 مورد بررسی قرار گرفت  در ادامه تغییرات فرهنگی ایران که توسط گروه پژوهش فرهنگی و اجتماعی پژوهشکده تحقیقات استراتژیک انجام شده بود به ویژه بخش بررسی روند تغییرات نگرش در حوزه دینداری در ایران مورد تدقیق قرار گرفت.

برای نگارش مقاله ابتدا داده‌های سه کار میدانی در دوره‌های زمانی سه گانه با توجه به تحقیقات؛ دینداری دانشجویان و اثر‌پذیری آنها از فرهنگ و رسانه در سال 91 و رصد فرهنگی دانشجویان در سال 87 و پیمایش ملی بررسی آگاهی و نگرش‌ها رفتار اجتماعی و فرهنگی 79 و 89 استخراج گردید.

مقایسه داده‌های این سه کار با توجه به اینکه (محسنی 1379) شاخص رفتار مذهبی در مجالس روضه‌خوانی، نماز جماعت، زیارت اماکن مذهبی، نذر کردن، دعا و نیایش پرداخت فطریه و نگرش آنها به باورداشت‌ها و پندارها را در سرنوشت، روزی و قسمت، قضا و قدر، ذات و سرشت، بدشانسی، چشم زخم، مورد پرسش قرار گرفته است و تمامی موارد مذکور را در قالب جنسیت، سن، سواد، وضع تأهل و طبقه اجتماعی و درآمد دسته‌بندی کرده است. می‌توانستیم سواد را به قشر دانشجویان نزدیک کنیم اما در نهایت مقایسه آن با کار (آزاد 88) که نگرش دانشجویان را دررابطه با وسوسه شیطان، پوچی بدون اعتقادات دینی، نذر و نماز جماعت مورد بررسی قرار داده و کار (نوربخش 1391) که نگرش به دین را در رابطه با رسانه مورد توجه قرار داده بود به دلیل تفاوت در نوع طیف‌ها و روش‌های ابداعی مقایسه آن برای مطا لعه دانشجویان در این سه دوره بر اساس شیوه‌های آماری میسر نبود لاجرم به داده‌های دیگر از جمله، تحقیق (اسدی 1353) (محسنی 1374-1379) و طالبان 1388 مراجعه شد.

در این تحقیق توجه به چگونگی سوال مدنظر قرار گرفته و به قول ویتگنشتاین که می‌گوید شکل طرح سوال شکل روش و نوع تحقیق را مشخص می‌سازد (ویتگنشتاین 1380، کاظمی و فرجی، 1380، 80) ما به جای میزان دینداری به وضعیت و چگونگی دینداری توجه کرده‌ایم.

واحد تحلیل

واحد تحلیل در این تحقیق ایران و واحد مشاهده کشور، سال دوره از سال 79 تا 88 می‌باشد.

روش گردآوری داده‌ها

در رابطه باداده ها به تمامی داده هایی که موجود بود مراجعه شد.از جمله؛

·        داده‌های سال 1353 مربوط به تحقیقی است با نام «گرایش‌های فرهنگی و نگرش‌های اجتماعی در ایران» که علی اسدی برای پژوهشکده علوم ارتباطی و توسعه ایران بر روی 4420 نفر در سطح شهر و روستا انجام داده است.

·        داده‌های سال 1374 از تحقیقی با نام «بررسی نگر‌ش‌ها و رفتارهای اجتماعی- فرهنگی در ایران» استخراج شده است که منوچهر محسنی بر روی 3540 نفر از کسانی انجام داده است که در مناطق شهری  زندگی می‌کردند.

·        داده‌های مربوط به سال 1379 برگرفته از پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان (موج اول) است که به همت وزارت فرهنگ و ارشاد بر روی افراد ساکن در مراکز استان‌ها انجام شده است. حجم نمونه این پیمایش حدود 17 هزار نفر بوده است. 

·        داده‌های مربوط به سال 1388 برگرفته از تحقیقی است به نام «پیمایش دینداری در ایران» که محمدرضا طالبان برای مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) بر روی 4500 نفر از افراد شهری و روستایی کشور انجام داده است.

·        از داده مربوط به رسانه‌ها، فرهنگ و انواع دینداری مطالعه‌ای مربوط انواع دینداری و اثرپذیری از رسانه که با تکمیل 2500 نسخه پرسشنامه در دانشگاه‌های کشور توسط نوربخش و همکاران انجام شد مربوط به سال 91 استفاده گردید.

·        از داده‌های مربوط به مطالعه رصد فرهنگی دانشگاه‌های کشور که توسط آزاد و همکاران در سال 1387 انجام شد استفاده گردید.

تاکیدمن برروی داده های مرتبط به سالهای 79تا88 درباره جوانان است.


 

نحوه تحلیل داده‌ها

تکنیک به کار گرفته شده برای تحلیل داده‌ها، تحلیل رگرسیون است.

مفهوم سازی دین‌داری

الف) تعریف نظری: تعریف ما از دینداری بستگی به تعریف از دین دارد. دو نوع تعریف از دین وجود دارد: تعاریف جوهری که به ویژگی‌های جوهری پدیده دین اشاره می‌کند که این ویژگی‌ها در پدیده دیگری یافت نمی‌شود و در واقع دین ویژگی‌های خاصی دارد که آن را از سایر پدیده‌ها متمایز می‌کند. این نوع تعاریف می‌گویند که دین چه ماهیتی دارد. مثلاً می‌توان تعریف تایلر را تعریفی جوهری به حساب آورد که مفهوم دین را اعتقاد به هستی‌های روحانی تعریف می‌کند. این گونه تعریف‌ها بیشتر بر وجه ماوراء‌الطبیعه دین تأکید می‌کنند (همیلتون، همان: 30).

ب) تعریف کارکردی:

نوع دوم، یعنی تعاریف کارکردی، تعاریف گسترده‌ای هستند که بر کارکردهای یک پدیده تأکید دارند. این تعاریف طیف گسترده‌ای از پدیده‌ها را در چارچوب مفهوم خود در در می‌گیرد. این نوع تعاریف ابتدا کارکردی را برای پدیده (مثلاً دین) در نظر می‌گیرند و سپس هر پدیده‌ای را که بتواند این کارکرد را انجام دهد، دین نام می‌نهند. این نوع تعاریف کمتر دلالت بر ماهیت موجودیت‌های مذهبی می‌کنند. اشکال مهمی که می‌توان بر این تعریف گرفت این است که درباره این پرسش مهم پیش‌داوری می‌کند که دین چه نقش یا تأثیرهایی را باید در جامعه داشته باشد (همان: 36).

از آنجا که ما در این پژوهش سعی داریم میزان دینداری را بر حسب دین اسلام بررسی کنیم، تعاریف جوهری برای ما اهمیت بیشتری دارد. نفس بحث در مورد سکولاریزاسیون و فرایندی که به زوال و افول فعالیت‌ها و باورهای ماوراءالطبیعه می‌انجامد تلویحاً به این معناست که ما به تعریف جوهری از دین پایبندیم. تعاریف جوهری خود به سه دسته عقل‌گرا، عاطفه‌گرا و عمل‌گرا تقسیم می‌شوند. تعریف‌های عقل‌گرا، دین را نوعی ایمان و اعتقاد به مجموعه‌ای از گزاره‌ها معرفی می‌کنند، تعاریف عاطفه‌گرا بر بُعد عاطفی و احساسی دین تأکید می‌ورزند و تعریف‌های عمل‌گرا دین را در انجام بعضی از اعمال و مناسک منحصر می‌کنند (طالبان، 1388).

معرف‌ها

معرف‌های ابعاد مذکور که در این تحقیق بررسی خواهند شد به شرح زیر است:

باور: اعتقاد به وجود خدا، اعتقاد به معاد.

عمل: نماز خواندن، شرکت در نماز جماعت، روزه گرفتن، شرکت در نماز جمعه، زیارت اماکن مقدس، شرکت در مراسم روضه‌خوانی، شرکت در مراسم دعای کمیل، صدقه دادن، پرداخت فطریه، تلاوت قرآن.

تجربه: نذر و نیاز، درخواست کمک از خدا، احساس نزدیکی به خدا، توکل بر خدا.

یافته‌های تحقیق

در این قسمت با توجه به داده‌هایی که از سال 1379 تا 1388 در اختیاراست ، به توصیف روندهای بعضی شاخص‌های مربوط به دینداری می‌پردازیم. در هر مورد برای مقایسه پذیر کردن داده‌ها و تفسیر نتایج گزینه‌های پاسخ را دو شقی و با هم مقایسه خواهیم کرد. به این ترتیب که مثلاً در قسمت مناسک کسانی که به نحوی (همیشه، اکثر اوقات، گاهی) عمل مورد نظر را انجام می‌دهند در یک طرف قرار می‌گیرند و کسانی که انجام نمی‌دهند یا به ندرت انجام می‌دهند در طرف دیگر. به منظور تحلیل داده‌ها، برای شاخص‌هایی که بیش از دو نقطه زمانی در مورد میزان آن شاخص‌ها در اختیار داریم، از روش «رگرسیون حداقل مربعات معمولی» بهره خواهیم گرفت و با توجه به مقدار بی (شیب رگرسیون) به تحلیل نتایج خواهیم پرداخت. با استفاده از روش مذکور تفاوت موجود میان سال‌های مورد بررسی را از نظر شاخص مورد نظر اندازه خواهیم گرفت. مقدار بی یا شیب خط رگرسیون میزان تغییر در بازه زمانی مورد نظر را تبیین می‌کند.

بُعد عملی

همان‌طور که در نمودار مشاهده می‌شود، شاخص نماز خواندن در بین گروه جوانان اول انقلاب به طور متوسط در طی زمان رشد اندکی داشته است. در بین گروه 24-15 ساله در سال 1353، 87 درصد نماز می‌خواندند که این میزان در بین افراد 49-30 ساله در سال 1379، به 6/95 درصد رسیده است و در سال 1388، 2/93 درصد از گروه 50 ساله به بالا اعلام کردند که به نحوی از انحاء نماز می‌خوانند. تحلیل رگرسیون نیز نشان دهنده این افزایش است. مقدار بی‌برابر با 21/0 است. همچنین اگر کسانی را که نماز نمی‌خوانند یا به ندرت نماز می‌خوانند در نظر بگیریم وضع به همین منوال است. میزان این افراد در بین گروه سنی جوان قبل از انقلاب (1353) برابر با 13 درصد است که این مقدار در بین گروه 49-15 ساله در سال 1379 به 4/9 و در بین گروه سنی 50 به بالا درسال 1388 به 8/6 درصد رسیده است که نشان دهنده کاهش تعداد این افراد (بی‌نمازها) بوده است (170/-=بی). بنابراین می‌توان نتیجه گرفت گروه سنی جوان قبل از انقلاب در طول زمان نماز خوان‌تر شده‌اند.

به لحاظ سنی میزان نماز خواندن جوانان (گروه سنی 24-15 سال) نسبت به میزان نماز خواندن بزرگسالان کمتر است که این امر به لحاظ ویژگی سنی طبیعی است. اما اگر روند تغییرات نماز خواندن طی یک دهه گذشته را در میان خود جوانان مقایسه کنیم، می‌توانیم ادعا کنیم روند به گونه‌ای نبوده که از کاهش رفتارهای دینی در بین جوانان سخن بگوییم. در سال‌های گوناگون تحقیق، داده‌ها بین 60 تا 73 درصد در نوسان بوده‌اند (سراج زاده، 1375؛ طالبان، 1377 و 1379؛ کاظمی و فرجی، 1381؛ مرکز مطالعات و سنجش افکار عمومی، 1382؛ رضایی، 1382؛ غریب خواجه و میرزایی، 1383؛ غیاثوند، 1384 به نقل از کاظمی و فرجی، 1383، کاظمی و فرجی؛ 1385). بنابراین داده‌های پژوهش‌های انجام شده وضعیتی بحرانی را به لحاظ رفتارهای دینی بین جوانان نشان نمی‌دهند.

بُعد اعتقادی

در مورد وجود خداوند، 6/92 درصد جوانان تهرانی معقتدند خداوند واقعاً وجود دارد (طالبان، 1376) و تنها حدود 2/8 درصد هنوز مطمئن نیستند خداوند واقعاً وجود دارد. همچنین 6/92 درصد آنان قرآن را کلام خداوند می‌دانند و 1/80 درصد به وجود فرشتگان اعتقاد دارند و 5/77 درصد نیز معتقدند شیطان واقعاً وجود دارد؛ و در نهایت اینکه 9/85 درصد آنها هنوز تصور می‌کنند با ظهور حضرت مهدی جهان پر از عدل و داد خواهد شد (سراج زاده، 1375). در مجموع بیشتر مردم از اعتقادات دینی بسیار بالایی برخوردار هستند.

گروه سنی 50 ساله به بالا از چهار شاخص بررسی شده در مورد اعتقادات در دو شاخص، یعنی اعتقاد به معاد و اعتقاد به عصمت پیامبران، اعتقاد بیشتری نسبت به جوانان دارند و در دو شاخص دیگر یعنی اعتقاد به وجود خدا و اعتقاد به این که قرآن کلام خداست، دو گروه تقریباً با هم برابرند.

جدول مربوط به آمار و ارقام شاخص‌های دینداری اعتقادی در زیر مشاهده می‌شود.

مقایسه شاخص‌های دینداری اعتقادی بین دو گروه 29-18 ساله و گروه 50 ساله به بالا با توجه به تحقیق سال 1388

شاخص

اعتقاد به وجود خدا

اعتقاد به معاد

قرآن کلام خداست

عصمت پیامبران

گروه سنی

29-18

50 به بالا

29-18

50 به بالا

29-18

50 به بالا

29-18

50 به بالا

اعتقاد

6/98

9/98

91

1/95

2/97

5/98

4/79

8/88

عدم اعتقاد

7/0

6/0

7/1

8/1

2/1

8/0

6/5

6/2

بُعد تجربی

در زمینه احساس حضور خداوند، 6/95 درصد دانش آموزان کل کشور در سال 1382 معتقدند همواره خداوند را حاضر و ناظر بر رفتارهای خود می‌بینند (صدیق سروستانی، 1382). 7/86 درصد دانش آموزان تهرانی نیز گفته‌اند گاهی اوقات احساس ترس از خداوند به آنها دست می‌دهد (سراج زاده، 1375) و 3/88 درصد دانش آموزان نیز حضور خدا را در زندگی روزانه‌شان احساس می‌کنند (فرجی و حمیدی، 1382). 8/93 درصد دانش آموزان گاهی اوقات احساس ترس از خداوند به آنها دست می‌دهد (سراج زاده، 1375) و 3/88 درصد دانشجویان نیز حضور خدا را در زندگی روزانه‌شان احساس می‌کنند (فرجی و حمیدی، 1382). 8/93 درصد دانش آموزان گاهی احساس توبه می کنند و از خدا می‌خواهند برای جبران گناهانشان به آنها کمک کند. 8/75 درصد نیز هرگاه به حرم امامان می‌روند احساس معنویت عمیق به آنها دست می‌دهد (سراج زاده، 1375).

. مقایسه شاخص‌های دینداری تجربی در بین دو گروه 29-18 ساله و گروه 50 ساله به بالا با توجه به تحقیق سال 1388

شاخص

اعتقاد به وجود خدا

اعتقاد به معاد

قرآن کلام خداست

عصمت پیامبران

گروه سنی

29-18

50 به بالا

29-18

50 به بالا

29-18

50 به بالا

29-18

50 به بالا

مثبت

5/86

5/93

6/97

97

8/90

8/94

3/97

98

منفی

6/13

6/6

3/2

3

1/9

2/5

7/2

2

 


 

نتیجه‌گیری

بر اساس داده‌های موجود می‌توان ادعا کرد نگرانی در مورد افول دینداری و تنزل وضعیت دینی در ایران چندان موجه نیست. همانطور که گفته شد چنین نگرانی به دلیل افزایش توقعات حاکمان از رفتارهای دینی مردم (به دلیل در دستور کار قرار گرفتن دینی سازی جامعه بعد از انقلاب)و به طور همزمان گسترش نظریه‌های سکولار شدن در دهه اخیر بوده است. این نگرانی موجب دامن زدن به طیف جدیدی از برنامه‌های دینی سازی در جامعه شده، تبلیغات رسانه‌ای جوانان را مخاطب خود قرار داده‌اند و بخش عمده‌ای از تحقیقات سازمان‌ها بر دینداری جوانان اختصاص یافته است؛ به گونه ای که 72درصد تحقیقات در زمینه سنجش دینداری بر جوانان متمرکز بوده اند (کاظمی و فرجی، 1385). جالب آن است که نماد دینداری نه در توجه به خدا و غنای تجربه‌های دینی بلکه بر نوعی فرمالیسم دینی و رفتارهای ظاهری متمرکز بوده است، به گونه‌ای که 70 درصد تحقیقات دینی بر سنجش مناسک دینی افراد متمرکز بوده‌‌اند. بنابراین غالب این محققان، تضعیف بخشی از ظواهر دینی و ایدئولوژیکی را تضعیف دینداری قلمداد کرده‌اند. در این مقاله مشخص شد که نه تنها رفتارهای دینی افراد نسبت به سالهای گذشته چندان تفاوتی نداشته، بلکه در برخی از اشکال نیز گسترش داشته است.

همان طور که در قسمت آمار مربوط به شاخص‌های دینداری برای کل کشور مشاهده شد، تعداد بیشتر شاخص‌ها در طول زمان کاهش یافته است، اما این کاهش جز برای چند شاخص چشم‌گیر نیست. میزان شاخص میزان حضور در نماز جماعت و نماز جمعه نسبت به بقیه شاخص‌ها کمتر است. شاخص میزان شرکت در مراسم روضه‌خوانی نیز به طرز چشم‌گیری در طول زمان افزایش پیدا کرده است. داده‌های مربوط به جوانان نیز این یافته‌ها را تأیید می‌کند. در قسمت دینداری جوانان مقادیر شاخص‌ها در طول زمان برای تعداد بیشتری از شاخص‌ها ثابت مانده و در شاخص‌هایی هم که افزایش یا کاهشی وجود داشته این تغییرات جز برای شاخص میزان شرکت در نماز جماعت چشم‌گیر نبوده است. میزان شاخص حضور در نماز جمعه نیز برای تمامی سال‌ها پایین بوده و همچنین در طول زمان کاهش یافته است.

در کل می‌توان گفت اگرچه در بعد دینداری اعتقادی و تجربی بعضی شاخص‌ها افزایش یا کاهش داشته‌اند اما میزان این تغییرات چشم‌گیر نبوده است. نکته قابل توجه این است که مقادیر این شاخص‌ها در تمامی سال‌ها اعداد بالایی را نشان می‌دهند (غالباً بیش از 90 درصد). اما در بُعد دینداری مناسکی نکات قابل توجهی وجود دارد. در تمام شاخص‌های مناسکی غیر از سه شاخص حضور در نماز جماعت، حضور در نماز جمعه و میزان شرکت در مراسم عزاداری و روضه، افزایش یا کاهش چندان چشم‌گیر نیست. در تمام شاخص‌ها غیر از این سه شاخص، اگر کاهشی اتفاق افتاده است، میزان شاخص‌ها در حد قابل قبولی است.

از حیث نظری شاید بتوان کاهش میزان شاخص‌های نماز جماعت و جمعه را با نظریه خصوصی شدن دینداری در عصر مدرن تبیین کرد. میزان پایین این شاخص‌ها در سال‌های اخیر و کاهش آن نسبت به سال‌های پیشین را شاید بتوان این طور تبیین کرد که مردم از مناسک جمعی که بیشتر تحت کنترل سیاسی و نهادی قرار دارند فاصله گرفته‌اند و بیشتر به سمت اعمال دینی فردی یا اعمالی می‌روند که کمتر با سیاست در ارتباط است. میزان بالای شاخص‌های دینداری اعتقادی و مخصوصاً تجربی که بیشتر به رابطه شخصی انسان با خداوند مربوط است، همین تبیین را تأیید می‌کند. همچنین افزایش چشمگیر شاخص شرکت در مراسم روضه و عزاداری نیز ممکن است به این دلیل باشد که شرکت در این مراسم نوعی انتخاب آگاهانه عمومی برای رفتن به سمت مناسک جمعی است که کمتر تحت کنترل سیاسی می‌باشند. بنابراین شواهد ما خصوصی شدن دینداری را در ایران نشان می‌دهد. اگرچه تأیید یا رد این تبیین، نیازمند تحقیقات بیشتری در این زمینه است.

یافته های تحقیق در ایران کاهش تدریجی گرایش به دین رسمی و افزایش نوعی مناسک جمعی که تحت کنترل سیاسی نباشد را ،تاکید می کند .گرایش جوانان و مردم به مراسم روضه و عزاداری،نوعی از  دگردیسی دینی با شکل ایرانی آن است. درست است که عزاداری امام حسین (ع)می تواند یکی از شاخص های دینداری مناسکی تلقی شود اما با توجه به کاهش تدریجی نماز خواندن و هر چند اندک و کاهش کسانیکه به نماز جماعت و نماز جمعه رفته(تقریبا زیاد)تا حدودی این نظریه دورکیم تائید می شود که مفهوم دین در حال تغییر یافتن است اما جوامع به مدد دین برای انسجام خود تشریفات جدید را جایگزین تشریفات قدیم می نمایند و در این بازه زمانی هر چهار فرضیه ما تائید می شود که دینداری ایرانیان و جوانان در بعد مناسکی کمی کاهش یافته و در ابعاد حضور اجتماعی دین در بعد مناسک این کاهش چشمگیر است امادر بعد اعتقادی و تجربی نه تنها کاهش نیافته که در ابعاد جدیدی نیز متکثر و افزایش یافته است.

 


 

منابع تحقیق:

  • آزاد ارمکی، تقی (1387) رصد فرهنگی دانشگاه‌های کشور، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، تهران، شورای اسلامی شدن دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی
  • ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان (موج اول) «یافته‌های پیمایش در 28 استان کشور» (1380) تهران، دفتر طرح‌های ملی وزارت ارشاد
  • ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان (موج دوم) «یافته‌های پیمایش در 28 استان کشور» (1382) تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دفتر طرح‌های ملی.
  • اینگلهارت، رونالدو کریستین ولزل (1389) نوسازی تغییر فرهنگی و دموکراسی، یعقوب احمدی، تهران- غزال
  • بروس، استیو (1387) مدل سکولار شدن غرب، ترجمه محمدمسعود سعیدی، تهران: گام نو.
  • بیکر، ترزال (1377) نحوه انجام تحقیقات اجتماعی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران: روش.
  • پویافر، محمدرضا (1386)، بررسی مقایسه‌ای سنجه‌های دینداری، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، پژوهش علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم تهران
  • پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های جوانان ایران در سال 1383 (1384)، سازمان ملی جوانان، دفتر مطالعات و تحقیقات
  • حاجیانی، ابراهیم، رضا صالحی امیری (1386) تغییرات فرهنگی و اجتماعی پژوهشنامه شماره 7 بهار.
  • سراج زاده، حسین (1376)، چالشهای دینی و مدرنیته، تهران، طرح نو
  • سراج زاده، ح. و توکلی، م. (1380) «بررسی عملیاتی دینداری در پژوهش‌های اجتماعی»، در نامه پژوهش، دوره، شماره 21 و 20، صص 187-159.
  • سراج زاده، ح. (1377) «نگرش‌هاو رفتارهای دینی نوجوانان تهرانی»، در نمایه پژوهش، دوره 2، شماره 8 و 7، صص 120-105.
  • شجاعی زند، علیرضا (1381) عرفی شدن در تجربه مسیحی و اسلامی، تهران: باز.
  • شجاعی زند، علیرضا (1384) «مدلی برای سنجش دینداری در ایران»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره ششم، شماره 66:1-34.
  • صدیق سروستانی، ر. (1382) بررسی وضع موجود سوء مصرف مواد مخدر در بین دانش آموزان کل کشور، معاونت تربیت بدنی و تندرستی وزارت آموزش و پرورش، طرح پژوهشی منتشر نشده.
  • طالبان، محمدرضا، مهدی رفیعی (1389) تحولات دین‌داری بر اساس تفاوت‌های نسلی در ایران 1353-1388، مسائل اجتماعی ایران تهران
  • طالبان، م. (1379) بررسی تجربی دینداری نوجوانان کشور، وزارت آموزش و پرورش، معاونت پرورشی.
  • طالبان، محمدرضا (1388) پیمایش دینداری در ایران، تهران: مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، منتشر نشده.
  • علاقه بند،علی(1372)جامعه شناسی آموزش و پرورش،تهران ،بدر
  • فرهنگ سیاسی مردم ایران (1385) تهران، مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا).
  • کاظمی، عباس، مهدی فرجی(1388) بررسی وضعیت دینداری در ایران، فصلنامه تحقیقات فرهنگی تهران، تابستان
  • گورنسکی،فلیپ اس(1387)مطالعه تاریخی مناقشه دنیوی شدن،در دنیوی شدن در بوته نقد،گردآوری و ترجمه محمد رضا زمردی،رشت،حق شناس
  • گیدنز آنتونی (1373) جامعه شناسی، منوچهر صبوری، تهران- نی
  • محسنی، منوچهر (1379) بررسی آگاهی‌های، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی، تهران، زهد.
  • محسنی، منوچهر (1379) بررسی آگاهی‌های، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی در ایران ، تهران ،دبیر خانه شورای فرهنگ عمومی کشور
  • نوربخش، یونس (1391) و همکاران، رسانه فرهنگ و انواع دینداری، شورای اسلامی شدن دانشگاه‌های تهران، شورای اسلامی شدن دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی
  • وضعیت و نگرش جوانان ایران، «نتایج پژوهش طرح مشاوره ملی با جوانان» (1380) تهران: سازمان ملی جوانان، دفتر مطالعات و تحقیقات.
  • ویتگنشتاین، ل. (1380) پژوهش‌های فلسفی، ترجمه فریدون فاطمی، تهران: نشر مرکز.
  • همیلتون، م. (1377) جامعه شناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: نشر تبیان.
  • هوور استوارت ام و لاند بای، نات (1358)، رسانه، دین و فرهنگ، م، آریایی‌نیا، تهران، سروش

 


١١:٣١ - يکشنبه ٣ آذر ١٣٩٢    /    عدد : ٣٢٣٣٢١    /    تعداد نمایش : ٦٩٩١


برای این خبر نظری ثبت نشده است
نظر شما
نام :
ايميل : 
*نظرات :
متن تصویر را وارد کنید:
 

خروج